خاك قم

تربت قم و شهر قم در روايات معصومين عليهم السلام در حدّ بالايي ستوده شده و در اين مجموعه روايات عرضه ولايت ائمه عليهم السلام و قبول ولايت آنان توسط اين خاك مقدس، و مقام و صورت ملكوتي قم در آسمان، و رفع بلا از قم و… بحث شده است. به اين احاديث توجه مي كنيم:

صفوان بن يحيي بَيّاع سابري مي گويد: «روزي نزد ابي الحسن امام رضا عليه السلام بودم. پس صحبت قم و اهل قم به ميان آمد و صحبت از تمايل آنها به مهدي عليه السلام شد. پس حضرت به آنان مهرباني نشان دادند و فرمودند: خدا از آنان راضي گردد. سپس فرمودند: همانا براي بهشت هشت در است و يكي از آنها براي اهل قم مي باشد و آنها برگزيدگان شيعه ما از بين ديگر شهرها هستند، «خمّرالله تَعالي ولايتنا في طينَتِهِمْ؛ خداوند ولايت ما را با سرشت آنان عجين كرده است».(۱)

در اين روايت، بحث عجين شدن خميره طينت اهل قم با ولايت ائمه عليهم السلام بيان گرديده است و اينكه آنان متولد شده شهرهاي ديگر و جمع گرديده در قم هستند و همانان اهل قم و شيعيان منتخب مي باشند و يك در بهشت مخصوص اهل قم است.


تربت مقدس

امام صادق عليه السلام: «تربةُ قم مقدَّسةٌ و اهلها منّا و نحنُ منهم لا يريدُهم جَبّارٌ بسُوءٍ الّا عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ مالَمْ يَخُونوا اخوانَهُم … امّا إِنَّهم انصارُ قائمنا و دُعاةُ حَقِّنا؛(۲) تربت قم مقدس است و اهل آن از ما هستند و ما از آنهاييم. هيچ ستمگري بر آنها قصد بد نكند، مگر اينكه در عقوبت او تعجيل گردد؛ مادامي كه اهل قم به برادران خود خيانت نكنند… اما آنها ياران قائم ما و دعوتگران حق ما هستند».

در اين حديث ابتدا خاك قم مستقلاً مقدس شمرده شده است و سپس اهل قم از اهل بيت عليهم السلام شمرده شده اند. همچنين اين حديث، از خلقت شيعه و ائمه عليهم السلام از يك طينت پرده برمي دارد.


پذيرش ولايت

انس بن مالك مي گويد: روزي خدمت پيامبرصلي الله عليه و آله نشسته بودم كه علي بن ابي طالب عليه السلام وارد شد. پيامبر صلي الله عليه و آله به ايشان فرمود: «جلو بيا! بعد دست به گردن او انداخت و ميان دو چشم او را بوسيد و فرمود:

اي علي! خداوند ولايت تو را بر آسمانها عرضه كرد، آسمان هفتم براي پذيرش ولايت تو سبقت گرفت، پس خداوند آن را به عرش زينت بخشيد. سپس آسمان چهارم پيشي گرفت، و خداوند آن را با «بيت المعمور» زينت بخشيد. سپس آسمان دنيا سبقت گرفت، خداوند آن را به ستارگان آذين كرد. سپس ولايت تو را به زمينها عرضه كرد، پس مكه براي پذيرش آن پيشي گرفت و خداوند آن را با كعبه زينت بخشيد. بعد مدينه سبقت گرفت، خداوند آن را به واسطه من زينت بخشيد. بعد از آن كوفه پيشي گرفت و خدا آن را به واسطه تو زينت داد. بعد قم براي پذيرش ولايت تو پيش قدم شد و خداوند آن را به واسطه عرب (اشعريها) زينت بخشيد و دري از دربهاي بهشت را به سوي آن باز كرد».(۳)


دفع بلا از قم

امام صادق عليه السلام فرمود: «اذا عَمَّتِ البُلدانَ أَلْفِتَن فَعَليْكُمْ بِقُمّ و حَواليها و نواحيها، فاِنَّ الْبَلاءَ مدفوعٌ عَنْها؛(۴) وقتي كه فتنه ها همه شهرها را فراگرفت، به شهر قم و اطراف آن روآوريد؛ زيرا گرفتاري از قم دفع شده است».


صورت ملكوتي قم در آسمان

رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: هنگامي كه مرا به آسمان چهارم بردند، نگاهم افتاد به قُبّه اي از دُرّ كه داراي چهار در و چهار پايه بود، همانند پارچه زربافت سبزرنگ، گفتم: جبرئيل! اين چه چيزي است كه بهتر از آن را در آسمان چهارم نديدم؟

جبرئيل گفت: شكل شهري است كه به آن قم گفته مي شود كه بندگان مؤمنخدا در آنجا اجتماع مي كنند و در انتظار محمّد و شفاعت او در قيامت و روز حساب به سرمي برند و غم و اندوه و سختيها به آنها روي مي آورد».

در روايتي ديگر پيامبرصلي الله عليه و آله آن شهر ملكوتي را خوش رنگ تر از زعفران و عطرآگين تر از مُشك و بُقعه اي سرخ وصف مي كند.(۵)


قم، محشر جداگانه

امام صادق عليه السلام مي فرمايد: «محشر النّاس كُلُّهُمْ الي بيت المقدس الّا بُقْعَةٌ بِاَرْضِ الْجَبَلِ يُقالَ لها قُمُّ، فَإِنَّهُمْ في حُفَرِهِمْ يُحاسبون و يُحشَرونَ مِنْ حُفَرِهِمْ الي الجنة. ثم قال: اهل قُمّ مَغْفُورٌ لهم؛(۶) محشر مردم همگي به سوي بيت المقدس است، مگر بقعه اي از زمين جبل كه به آن قم گفته مي شود. پس آنها در قبرهاي خود حساب مي شوند و از قبر خود به سوي بهشت رهسپار مي گردند».


تحليل و ارتباط دهي بين احاديث مربوط به قم

چنان كه گفته شد، قم مدفن حضرت معصومه عليها السلام است و محل دفن هر فردي همان جايي است كه خاك سرشت او از آنجا برداشته شده است. و نيز خاك قم مقدس است؛ چون ولايت حضرت علي عليه السلام را بعد از مكه و مدينه و كوفه پذيرفته است و در پذيرش ولايت بر ديگر نقاط دنيا سبقت گرفته است و به خاطر همين سبقت در پذيرش ولايت حضرت علي عليه السلام، داراي فضايل بسيار و لايق سرشته شدن طينت اهل قم از آن و وطن شيعيان گشته است.

اهل قم نيز به خاطر پذيرش ولايت ائمه عليهم السلام و اينكه در تشيع برتر از ديگران هستند و به اصطلاح سرشتشان بيش از ديگران با ولايت علي عليه السلام عجين شده است، داراي فضايلي هستند و لذا از همه شهرها جمع گشته و در قم گردآوري شده اند؛ همان جا كه وطن و آشيانه و محل و مركز شيعيان برگزيده آخر الزمان است.

و از آنجا كه قم مدفن اهل قم است و ائمه عليهم السلام اهل قم را چنين معرفي كرده اند: «خمّر الله تعالي ولايتنا في طينتهم؛ خداوند سرشت آنان را با ولايت ما عجين كرده است»، قم نيز داراي ولايت ائمه عليهم السلام است و به خاطر همين، در آسمان چهارم صورت ملكوتي زيبايي دارد و مشمول ادعيه زيادي از ائمه عليهم السلام گرديده است.

بنابراين، سرّ لياقت و قابليت قم، در پذيرش ولايت ائمه عليهم السلاماست و لذا سرشت و وطن شيعيان گشته است و چون حضرت معصومه عليها السلام در آنجا دفن شده، پس طينت او از محل دفنش گرفته شده بود. در نتيجه، فضايلقم همان فضايل سرشت و طينت حضرت معصومه عليها السلام است و ستايش از قم، ستايشاز اوست.

پس تمام اوصاف قم، تجليل از سرشت خاكي حضرت معصومه عليها السلام است؛ اما تجليل از روح ملكوتي و ولايت بنيان او، مجالي بس وسيع تر از اين عرصه خاكي را مي طلبد و ظرفي پرگنجايش تر از كلام! تا او را ستايش كند. نتيجه اينكه خاك قم با تمام قداستش لياقت قدم گذاري حضرت معصومه عليها السلام را پيدا كرده است و اين بالاترين فضيلت براي قم است كه بدن آن بانو را امانت دار است.

پی نوشت ها:

۱) بحار الانوار» ج 57، ص 216.
۲) همان، ج 60، ص 219.
۳) همان، ج 60، ص 212.
۴) همان، ص 214.
۵) همان، ص 207.
۶) همان، ص 218.